به دهکده عرفان خوش امدید

شاعران بزرگ آسمانی ما هر یك مورد ستایش شاعران پسین خویش بوده‌اند، چنانكه انوری درباره فردوسی گفت:

آفرین بر روان فردوســی                            آن همایون همای فرخنده

او نه استاد بود و ما شاگرد                             او خدا بود و ما بنــــده

و نظامی در مقام فردوسی گفت :

                                      سخن سنجی آمد ترازو به دست

                                      درست زرانـــدود را می‌شكست                اسكندرنامه

و امیرخسرو دهلوی در مقام نظامی در قیاس با خویش گفت :

نظم نظامی به لطافت چو در                        وز در او سر به سر آفاق پر

پخته از او شد چو معانی تمام                      خام بود پختن سودای خام

مثنوی او راست دعایی بگوی                     بشنوش از دور ثنایی بگوی

این همه زانصاف بود زور نیست                     گر تو نبینی دگری کور نیست

و نیز شیخ بهایی در ستایش مثنوی، بدین نگاه كه مثنوی سراسر شرح لطایف آیات قرآنی است گوید:

و مولانا خود  از عطار و سنایی چنین یاد می‌كند: 

عطار روح بود و سنایی دو چشم او

ما از پی سنــــایی و عطار آمدیم

چنانكه در مثنوی نیز از سنایی با عنوان حكیم غزنوی به اردات و تعظیم یاد كرده است:

از حكیم غزنوی بشنو   تمام

ترك جوشی كرده‌ام من نیم خام

و حاجی سبزواری، حافظ را چنین ستوده است كه:

از جمله شیخ اجل سعدی شیرازی نیز از روزگار خویش تاكنون پیوسته مورد تحسین عام و خاص بوده و بخصوص مدح و ثنای شاعران بزرگ را نسبت به خود برانگیخته است. امیر خسرو دهلوی كه در مثنوی مرید نظامی و در غزل سر سپردة شیخ اجل سعدی است، در بیت زیر، شراب، یعنی محتوای غزل خود را، از خمخانة شیخ شمرده است:

خسرو سرمست اندر ساغر معنی بریخت

باده از خمخانة شیخی كه در شیراز بود

ملك الشعرای بهار، پیشرو شاعران بازگشت به سبك خراسانی در تضمین بسیار زیبایی كه از غزل معروف سعدی به مطلع:

مشنو ای دوست كه غیر از تو مرا یاری هست

یا شب و روز بجز فكر توام كاری هست

كرده، سعدی را در مقام پیامبری نشانده، و آثار او را به فرقان كه یكی از اوصاف قرآن به معنی جدا كنندة حق و باطل است تشبیه كرده است، البته مقصود از كلمه پیامبر در اینگونه تعبیرات معنی خاص نبوت كه ختم به رسول اكرم شده است نیست، و اگر گفته‌اند كه از سخن مولانا و سعدی و حافظ و نظامی و امثال این بزرگان زنگ نبوت به گوش می‌رسد، مقصود این است كه آنان خبر بزرگ خدا و قیامت، و پیروی از عمل صالح را كه محور اصلی دعوت انبیا و ملاك سعادت دنیا و رستگاری آخرت است، در پردة تعبیرات شاعرانه به گوش جهانیان رسانیده‌اند، و به حقیقت چون دنباله رو و سخنگوی پیام انبیا هستند، مجازاً از آنان به پیام‌آور و لسان الغیب و آیینة غیب و صاحب كتاب و غیره یاد شده است.

راستی دفتر سعدی به گلستان ماند

طیباتش به گل و سبزه و ریحان ماند

اوست پیغمبر و این نامه به فرقان ماند

هر که او را کند انکار به شیطان ماند

عشق سعدی نه حدیثی است که پنهان ماند

داستانی است که بر هر سر بازاری هست

در چند دهه اخیر، برخی از معاصران، مقام و منزلت معنوی و عرفانی سعدی را در نیافته و بیشتر او را شاعر سخن‌پرداز و نمونة كمال فصاحت و بلاغت شمرده و تغزلات عاشقانه او را یكسر به عالم خاک منسوب كرده‌اند، در حالی كه سعدی عارفی است پرشور و حال از عاشقان حضرت حق كه عشق به آفریدگار، او را عاشق تمامی آفرینش كرده است:

به جهان خرم از آنم كه جهان خرم ازوست

عاشقم بر همه عالم كه همه عالم ازوست

و عشق پاك او به خلق او را برانگیخته تا همگان را به معشوق ازل دعوت كند، و نام و یاد معشوق ازل را در دل و زبان عام و خاص زنده كند، چنانكه گفت:

قصة حسن تو بر عالم و جاهل خوانم

نامت اندر دهن پیر و جوان اندازم

و این دعوت مستی بخش به عشق را در جامهای مرصعی از الماس سخن به همگان هدیه كرده است، چنانكه یكی از عاشقان او، شاعر فحل و توانای معاصرش سیف‌ الدین فرغانی در غزلی خطاب به او گفته است:

جوهر اصلی شعر سعدی همان ترانة ابدی است كه سرود دسته جمعی ذرات كائنات یعنی مدح و تسبیح جمال مطلق و بیان اسرار معرفت حق است، چنانكه گفت:

آفرینش همه تنبیه خداوند دل است

دل ندارد كه ندارد به خداوند اقرار

و به حقیقت سعدی اسرار معرفت را از برگ های كتاب آفرینش خوانده، و كلام منثور و منظوم خود را ترجمان آن اسرار كرده است، و این كاری است كه جملة شاعران بزرگ جهان پیش از سعدی و پس از وی برگزیده و به عشق و ارادت در نقطه‌های كمال به پایان برده‌اند چنانكه شكسپیر آسمانی گفت:

             اگر از غوغای عالم و اشتغالات باطل دنیوی دمی آسوده شویم

             درختان را به هزار زبان سخنگو می‌یابیم

              و از جوبیارها كتاب می‌خوانیم

              و از سنگ موعظه می‌شنویم

              و نشان خیر و خوبی را در هر چیز مشاهده می‌كنیم

سعدی در یكی از قصاید كوتاهش بیتی به همین مضمون سروده كه پس از دویست سال، جامی، شاعر و نویسندة بزرگ عرفانی قرن نهم را مست كرده و در حكایت بسیار زیبایی شرح مستی خود و جمله كروبیان عالم بالا را از این بیت بیان كرده است. اینك این بیت سعدی ، و این هم حكایت جامی در سبحه الابرار :

برگ درختان سبز در نظر هوشیار       هر ورقش دفتری است، معرفت كردگار

یكی از اكابر در واقعه دید كه جمعی از ملایكه

طبقهای نور از بهر نثار وی می‌بردند